İlkyardım bilgisi, cankurtaran eğitiminin önemli bir parçasıdır. Cankurtaran çoğu zaman kazazedeye ulaşan ilk kişidir; bu yüzden doğru ilkyardım bilgisi vazgeçilmezdir ve uygun kurslara düzenli katılarak güncellenmelidir.
İlkyardım ne zaman yapılır? Acil durum, kazazedenin kendi gücüyle kurtulamadığı, yaşamsal işlevlerinin bozulduğu veya bozulmasının beklendiği tehlikeli bir durumdur. Her acil durumda organizmanın yeterince oksijen alamama tehlikesi vardır. Geçerli ilke: Oksijensiz hayat yoktur. Bu nedenle yardım, zaman kaybetmeden yapılmalıdır.
Kurtarma Zinciri ve İmdat Çağrısı
İlkyardım önlemleri, bir kurtarma zincirini izleyerek uygulanır. Her zincirde olduğu gibi, bu zincirin gücü de en zayıf halkasının gücü kadardır. Zincirin halkaları:
- Emniyete alma / kişinin kendi güvenliği
- İmdat çağrısı
- Acil önlemler
- İlkyardım
- Kurtarma hizmetleri ve hastane
Emniyete Alma ve Kişinin Kendi Güvenliği
Bu adımlar hem kazazedenin hem cankurtaranın güvenliğine hizmet eder: Kazazedeyi tehlikeli bölgeden uzaklaştırmak veya tehlikeyi kazazededen uzaklaştırmak ve cankurtaranın kendi emniyetini sağlamak (eldiven ve aletlerin kullanımı gibi).
Acil Yardım Çağrısı
Önlemlerin başarısı, zamanında ve doğru yapılan acil yardım çağrısına bağlıdır. Türkiye'de acil yardım çağrısı için telefon numarası 112'dir. Çağrı sırasında olayın yeri, ne olduğu, kaç kişinin etkilendiği ve durumları net biçimde bildirilmelidir.
Acil Önlemler
Acil önlemler sırasında cankurtaran, kazazedenin durumu hakkında kesin bir karara varmalıdır. Burada en önemli şey bilinç durumudur. Bilinç; çevrenin tüm duyularla algılanması ve uygun tepkilerin verilebilmesidir ve şunları kapsar:
- Görme, işitme, hissetme, tat ve koku alma
- Düşünme ve hatırlama yeteneği
- Gerçeği kavrama ve oryantasyon yeteneği
- Düzenli hareket akışı ve korunma refleksleri
Bir kazazedenin bilinç durumu; baş yaralanmaları, yanıklar, elektrik çarpması, zehirlenmeler veya ağır hastalıklardan etkilenmiş olabilir. (Rautek tutuşu, kazazedeyi tehlikeden uzaklaştırmak için kullanılabilir.)
Yan Pozisyon (Koma / Recovery Pozisyonu)
Bilinci kapalı ama solunumu ve nabzı olan, yani hayat belirtisi veren bir kazazede yan pozisyonda yatırılmalıdır. Bu pozisyon, soluk yolunun açık kalmasını ve olası kusmuğun solunum yoluna kaçmamasını sağlar.
Kalp-Akciğer Canlandırması İçin Hazırlıklar
Kazazede bilinçsizse, bilinç kontrolünden sonra yaşamsal işlevler kontrol edilir.
Acil durumdaki kazazedede izlenecek yol:
- Seslenildiğinde cevap verebiliyorsa: durumu izlenir, gerekirse uygun pozisyon verilir.
- Seslenildiğinde cevap veremiyorsa: acil yardım çağrılır (çağrılmasını sağlayın), soluk yolu açılır ve solunum kontrol edilir.
- Soluk varsa: yan pozisyona alınır ve sürekli izlenir.
- Soluk yoksa: kalp-akciğer canlandırması (CPR) başlatılır.
Bilinç kaybı saptandıktan sonra soluk yolu açılır: Gerekirse ağız açılıp içi kontrol edilir (dil ve yabancı cisimler). Ardından baş geriye eğilir ve Bak – Dinle – Hisset yöntemiyle solunum kontrol edilir. Solunumun yanı sıra cildin rengi ve sıcaklığı, hareketler gibi hayat belirtileri de değerlendirilir.
Kazazedenin durumuna göre uygulama:
- Bilinç kaybı (solunum/dolaşım var): yan pozisyon
- Solunum durması: yapay solunum
- Kan dolaşımının durması: kalp-akciğer canlandırması
Not: Boyun ve omurilik yaralanması şüphesinde özel ilkyardım önlemleri alınmalıdır (boyunluk kullanımı, omurganın sabitlenmesi gibi).
Yapay (Suni) Solunum — Ağızdan Ağıza
Cankurtaran, sırtüstü yatan kazazedenin başının yanında diz çöker. Baş-çene pozisyonuyla hava yolunu açtıktan sonra bir elin avucunu kazazedenin alnında tutarak yolun kapanmasını önler; aynı elin başparmak ve işaret parmağıyla burun deliklerini kapatır. Diğer elin başparmağıyla çeneyi aşağı iterek ağzı açar.
Cankurtaran normal bir soluk alır, ağzını kazazedenin ağzının etrafına yerleştirerek sızdırmaz hâle getirir ve yavaşça üfler. Verilen her soluk, kazazedenin göğüs kafesini belirgin biçimde kaldıracak kadar olmalıdır. Her soluktan sonra cankurtaran üst bedenini kaldırır, bakışını yana çevirir, göğüs kafesinin inişini izler ve kendisi yeniden soluk alır.
Kalp Masajı
Kalp masajında, göğüs kemiğine (sternum) yapılan baskıyla kalp omurgaya doğru sıkıştırılır; göğüs içi basınç artar ve kalpten kan dışarı itilir. Baskı kalktığında kalp yeniden kanla dolar.
- Önce iki kez yavaşça yapay solunum yapılır.
- Baskı noktası, göğüs kemiğinin uygun bölgesinde belirlenir.
- Cankurtaran, doğru baskı yapabilmek için kazazedeye göre dik pozisyona geçer (kollar düz, omuzlar baskı noktasının üzerinde).
- Belirlenen ritimde göğüs basısı ve yapay solunum dönüşümlü sürdürülür.
Kalp-akciğer canlandırması yalnızca şu durumlarda sonlandırılır: kazazede yeniden kendiliğinden soluk almaya/dolaşım belirtisi göstermeye başladığında, sağlık ekibi devraldığında veya cankurtaranın bitkin düşüp devam edemeyecek hâle gelmesinde.
Üşüme (Hipotermi)
Düşük sıcaklığın etkileri ikiye ayrılır: üşüme (vücut bütünüyle etkilenir) ve donma (lokal etki). Üşümeye; soğuk su, sürekli sıçrayan su veya soğuk çevre neden olabilir. Islak giysiler, alkol ve uyuşturucu kullanımı, bedensel zorlanma, kötü sağlık durumu veya şok da tehlikeyi artırır.
Burada bilinç kaybı ve vücut iç sıcaklığının 30 °C'nin altına düşmesiyle kalbin durması, yani "üşümeye bağlı ölüm" tehlikesi vardır.
Su, ısıyı havadan yaklaşık 25 kat daha hızlı ilettiğinden yüzücüler özellikle risk altındadır. Vücut önce kasları gererek, sonra titreyerek ısı üretir; bu sırada oksijen kullanımı 8 katına çıkar. Aynı zamanda sıcak kanı dış bölgelerden çekip hayati organların etrafında yoğunlaştırır. Yine de uzun vadede ısı kaybını önlemek imkânsızdır: 15 °C suda yaklaşık 6 saatte, 0 °C suda 30–60 dakikada ölüm gerçekleşebilir.
Üşümede alınacak tedbirler: Kişiyi sudan/soğuktan uzaklaştırmak, ıslak giysileri değiştirmek, vücudu kademeli ısıtmak, hayat belirtilerini izlemek ve sağlık yardımına başvurmak.
Suda Boğulma ve Boğulayazma
Suda boğulma, hava soluyan bir canlının solunum yollarının suyla dolmasına bağlı ölümüdür. Boğulayazma ise, kişinin kendi başına ya da kurtarma sonrası en az 24 saat hayatta kalmasını anlatır. (Dünya Sağlık Örgütü son yıllarda bu ayrımı kaldırmış; solunum yollarına sıvı kaçmasıyla yaşamın tehlikeye girdiği veya ölümle sonuçlandığı tüm durumları "suda boğulma" olarak sınıflandırmaktadır.)
Boğulmanın nedeni genellikle bitkinlik, panik ve üşümedir. Diğer nedenler: kan şekerinin düşmesi, korku, intihar, alkol etkisi, mesafe dalışı (hiperventilasyon), su bitkileri veya su araçlarına bağlı yaralanmalardır. Suya batma sırasında gırtlak kasları bir süre refleks olarak kapanır (laringospazm); bu soluk tutma döneminin ardından, akciğere su dolmasına yol açan şiddetli bir soluk alma güdüsü ortaya çıkar.
Her boğulayazma durumunun ardından yatarak tedavi gerekir; akciğere kaçan az miktarda su bile sonradan akciğer hasarına yol açabilir. Kazazede en az 24 saat gözetim altında tutulmalıdır.
Alınacak Önlemler (Duruma Göre)
Bilinci açık, hitap edilebilir durumdaysa:
- Acil yardım çağrısı (112)
- Bilinç, solunum ve dolaşımın sürekli izlenmesi
- Destekleyici oksijen verilmesi (en az 4 litre/dakika)
- Sıcaklık kaybının önlenmesi
Solunumu yeterli ama bilinci kapalıysa:
- Yan yatırma
- Acil yardım çağrısı
- Destekleyici oksijen (en az 4 litre/dakika)
- Solunumun sıkı izlenmesi; yetersizleşirse derhal yapay solunuma geçilmesi
- Dolaşımın izlenmesi ve sıcaklık kaybının önlenmesi
Solunum ve dolaşım durmuşsa:
- Mümkün olduğunca çabuk acil yardım çağrısı
- Derhal kalp-akciğer canlandırmasına başlanması
- Soluk verme (mümkünse oksijenle zenginleştirerek)
- Sıcaklık kaybının önlenmesi
Cankurtaranın Görev ve Sorumlulukları
Bir operasyonda gereken tüm tutuş ve teknikleri uygulamaya hazır olmak için cankurtaran düzenli antrenman yapmalıdır; birçok havuz, görev saatleri içinde bu imkânı sunar.
Eğitim ve ileri eğitim: Cankurtarma bilgisi dinamiktir; yeni aletler geliştirilir, mevcutlar iyileştirilir ve ilkyardım bilgileri sürekli değişir. Bu nedenle yetişmiş bir cankurtaran da bilgilerini düzenli olarak tazelemeli ve güncel tutmalıdır.
Not: Bu sayfa eğitim amaçlı genel bilgi içerir; uygulamalı ilkyardım ve CPR becerileri, yetkili kurumların yüz yüze eğitim ve sertifika programlarıyla kazanılmalı ve düzenli olarak tazelenmelidir.